Cultuur?

Cultuur is een omstreden begrip. Er worden veel verschillende betekenissen aan gegeven. Sommigen beperken het begrip cultuur tot schone kunsten. Anderen hanteren een veel bredere opvatting van cultuur. In hun ogen gaat het om producten van menselijke arbeid. Als onderdeel van het begrip sociaal-cultureel werk is het noodzakelijk dit cultuurbegrip te verduidelijken.

Cultuur als breed of smal begrip

We kunnen twee verschillende cultuuropvattingen onderscheiden: een brede en een smalle.

Voor de brede opvatting gaan we terug naar de etymologische betekenis van het cultuurbegrip. Het naamwoord cultuur komt van het Latijnse ‘cultura’, zelf afgeleid van het werkwoord ‘colere’ dat in de eerste plaats bebouwen en ontginnen van grond betekent. Ook ‘cultura’ is oorspronkelijk een landbouwterm: bebouwing, bewerking, verzorging en verwijst dus naar ‘het ingrijpen van de mens in een natuurlijke toestand’. Uiteindelijk is die activiteit gericht op de baat die de mens er zelf bij vindt. Het woord cultura verwijst dus in ieder geval naar een activiteit of een proces. In ons hedendaags taalgebruik komen we deze betekenis nog tegen in de term ‘agricultuur’. Ook hier ligt de klemtoon op de activiteit of het proces van het bebouwen of bewerken van het land. Cultuur is in deze brede betekenis gericht op groei en ontwikkeling, en is als dusdanig tegengesteld aan de natuur.

Een omschrijving waar zowel de materiële als immateriële aspecten van cultuur worden beklemtoond is de volgende: cultuur is alles wat de mens met hand en geest toevoegt aan de natuur.

Deze vermenselijking van de natuur betekent in materiële zin het gebruik van de natuur voor menselijk doeleinden. Op deze manier is niet alleen bijvoorbeeld beeldhouwkunst een (materiële) cultuuruiting maar alles wat we rondom ons zien is cultuur. Zelfs de meeste bossen behoren niet meer tot de eigenlijke natuur, want ze zijn aangeplant door de mens. In de Westerse wereld blijft als dusdanig nog bitter weinig natuur over.
In immateriële zin betekent cultuur dan zowel het geheel van waarden, normen, doeleinden en verwachtingen (de ideologie) als de acties en interacties, rol- en relatiepatronen, sociale verhoudingen en betrekkingen (het gedragsniveau).

In de tweede helft van de achttiende eeuw treedt een duidelijke betekenisverschuiving op. Cultuur wordt beperkt tot “beschaving en hoogstaande normen en waarden, inclusief godsdienst, kunsten en wetenschappen die aan dit beschavingsproces uitdrukking geven”. Een dergelijk smalle opvatting is erg hedendaags en men vindt ze terug in de praktijk van het dagelijks leven en in de media. Een dergelijke smalle cultuuropvatting is verbonden met het klassieke intellectuele ideaal en met de artistieke traditie van de schone kunsten. Volgens deze opvatting gaat cultuur alleen over kunst en kennis. Cultuur is wat je krijgt als je je geest ontwikkelt. Het hoort bij een beschaafde manier van leven. Deze betekenis vindt haar oorsprong in de opkomst van de burgerij en haar Verlichtingsidealen. Later wordt cultuur dan zonder meer gelijkgesteld met beschaving. Alleen ‘beschaafde’ mensen hebben cultuur. Een dergelijke smalle vorm van cultuur is met andere worden enkel weggelegd voor dat deel van de bevolking dat het zich kan veroorloven om zich aan cultuur te wijden. Deze cultuuropvatting komt dus overeen met een burgerlijke levensstijl.

Cultuur als deel van de sociale werkelijkheid

Op grond van de plaats van cultuur binnen het geheel van de sociale werkelijkheid, zijn er eveneens twee wezenlijk verschillende opvattingen te onderkennen die overeenkomsten vertonen met enerzijds de smalle en anderzijds de brede opvatting van cultuur.

We kunnen cultuur zien als één sector van de sociale werkelijkheid, naast andere (zoals gezin, werk, school enz. ). De culturele sector wordt dan bij uitstek beschouwd als een vrijetijdsaangelegenheid. Een dergelijke sectorale benadering heeft voor gevolg dat sociale feiten, gedragspatronen en samenlevingsvormen min of meer buiten de culturele sector worden geplaatst. De culturele sector dus als het ware los van de sociale realiteit. We hebben een aantal ‘serieuze’ sectoren zoals economie waar geld een rol speelt, en politiek waar macht belangrijk is. En deze sectoren bepalen de sociale realiteit. Cultuur staat daar duidelijk naast en buiten en is helemaal niet zo erg van belang. Een dergelijke sectorale benadering komt overeen met de smalle cultuuropvatting.

Cultuur kan echter ook gezien worden als aspect van de sociale werkelijkheid en van de sociale verschijnselen en feiten die zich daarin manifesteren. Dit betekent dat cultuur dit aspect is van de werkelijkheid dat doorheen al de verschillende sectoren loopt. In deze opvatting wordt de materiële en de immateriële cultuur (ideologisch en gedragsmatig) beschouwd als als dat wordt vormgegeven door hoe we samenleven. In deze opvatting wordt het facet cultuur dan ook beschouwd als het geheel van instituties en levensstijlen die slechts geldig en betekenisvol zijn binnen een bepaalde context en die binnen een andere beschaving soms compleet zinloos zijn. Cultuur als facet van de werkelijkheid bekijken is een brede cultuuropvatting.

Maar nu kan vanzelfsprekend de indruk ontstaan dat mensen binnen een bepaalde samenleving allemaal dezelfde cultuur delen. Niets is echter minder waar omdat bijvoorbeeld sociale klassen en standen hun eigen sociale context bepalen, zodanig dat er in een samenleving verschillende culturen of levensstijlen te herkennen zijn. En ook binnen sociale klassen zijn dan weer verschillende culturen of cultuurelementen te ontdekken. Enzoverder.

Van volksopvoeding naar sociaal-cultureel werk

Sociaal-cultureel werk heeft zich als onderdeel van het welzijnswerk slechts geleidelijk ‘geëmancipeerd’ uit de overwegend op hulpverlening gerichte praktijk. Deze emancipatie heeft zich doorgezet in de discussie over termen. Er is nog steeds een veelheid van termen gangbaar, zowel in de praktijk, bij het beleid als in de theorievorming. We bekijken eerst deze veelheid van termen en distilleren er een werkbare definitie uit van ‘sociaal-cultureel werk’.

Dans der termen

Er bestaat inderdaad een veelheid van gehanteerde termen.
Zo kunnen we het hebben over de oude, archaïsche benamingen in tegenstelling met de nieuwe trend. Vroeger sprak men onder andere over volksverheffing, volksontwikkeling of volksopvoeding. Later vielen termen als educatie, basiseducatie, volwasseneneducatie, permanente educatie.

We kunnen het ook hebben over een andere tweedeling, de terminologie gebruikt in het (sociaal) hoger onderwijs en die in het universitair onderwijs. Het hoger onderwijs (en de sector zelf) praat over sociaal-cultureel werk, vormingswerk en sociaal-cultureel vormingswerk. De universitaire wereld heeft het over sociale (ped)agogiek, sociale (en culturele) agogiek of vrijetijdsagogiek.

Cultureel en sociaal

Er kan een parallel getrokken worden tussen de brede en smalle omschrijving van de begrippen cultuur en sociaal.

Ook rond het begrip sociaal bestaat er immers een smalle en brede invulling.

Sociaal als smal begrip verwijst dan naar het bekommerd zijn om achtergestelde groepen in de maatschappij, begaan zijn met maatschappelijke achterstand.
Sociaal als breed begrip verwijst dan naar de manier waarop we de samenleving in al zijn aspecten organiseren.

Wanneer we beide termen met elkaar verbinden tot sociaal-cultureel werk komen we dus tot een theoretische vierdeling.

		Sociaal
		Breed	Smal
Cultuur	Breed	Sociaal-cultureel werk	Emancipatie
	Smal	Volksontwikkeling	Volksverheffing

Volksverheffing is dan deze opvatting over sociaal-cultureel werk gezien als een geheel van inspanningen om specifieke (achtergestelde) groepen van mensen meer hoogstaande culturele waarden bij te brengen. We denken bijvoorbeeld aan het ontstaan van de patronaten in de 19°eeuw.
Volksontwikkeling wordt gehanteerd wanneer men de ontwikkeling van de gehele bevolking op het oog heeft met betrekking tot kunsten en wetenschappen. We denken hierbij bijvoorbeeld aan het ontstaan van de cultuurfondsen.
Het emancipatiebegrip is vooral ontstaan in het kader van een zich afzetten tegen de burgerlijke vormen van cultureel paternalisme (jaren ‘60) en ijveren voor de ontvoogding van een specifieke doelgroep op verschillende levensdomeinen. Denk bijvoorbeeld maar aan het alfabetiseringswerk dat meer doet dan enkel leren lezen en schrijven maar zich ook inzet voor de bredere culturele en maatschappelijke ontwikkeling van de deelnemers.
De combinatie sociaal en cultureel breed omvat per definitie alle voorgaande combinaties en biedt ook nog iets meer. Hiermee wordt bedoeld dat de cultuur met zijn verschillende niveaus (ideologisch, gedragsmatig en materieel) ter beschikking staat van de gehele bevolking zodanig dat een vergelijking kan ontstaan en een gerichte keuze kan worden gemaakt.

Deze vier omschrijvingen volgen nu ook een bepaalde historische evolutie. Cultuur in zijn smalle betekenis als onderdeel van het sociaal-cultureel werk, behoort tot het verleden. Volksverheffing was de eerste uiting van sociaal-culturele werkzaamheid.

De geschetste historische evolutie legt duidelijke klemtonen, maar ook niet meer dan dat. Waarmee we bedoelen dat vandaag de dag aspecten van de vier omschrijvingen kunnen onderkend worden in het sociaal-cultureel werk alhoewel de klemtoon ligt op het emancipatorische.